معنى ، و هو ما يخرج من الشّجر من الثّمر ، براى آن تذكير كرد . * ( سَكَراً ) * ، قومى گفتند : مراد به « سكر » خمر است و به روزى نيكو سركه است و دوشاب و خرما و ميويز ( 1 ) و آنچه حلال است از آنچه از خرما و انگور گيرند . گفت : از او خمر مىگيرى و روزى نيكو . و آنان كه اين قول گفتند ، گفتند : اين آيت پيش از تحريم خمر آمد ، هنوز خمر حرام نبود براى آن كه نشايد كه خداى تعالى به حرام منّت نهد چه حرام محظور و ممنوع باشد ، و در آيت دليل است بر آن كه حرام روزى نباشد كه چرا ( 2 ) حرام را قسمتى كرد و روزى را قسمتى . اگر حرام روزى باشد ( 3 ) اين قسمت محال باشد . و اين قول كه گفتيم كه مراد به « سكر » خمر است ، قول عبد اللَّه مسعود است و عبد اللَّه عمرو سعيد جبير و ابو رزين و ابرهيم و حسن و مجاهد و كلبى و ابن أبى ليلى . و يك روايت از عبد اللَّه عبّاس كه گفت : « سكر » آن است كه از ميوهء ايشان حرام است و رزق حسن آنچه حلال باشد ( 4 ) قتاده گفت : أما « سكر » خمرهاى [ اعاجم ] ( 5 ) باشد و روزى نيكو اين سركه و دوشاب . شعبى گفت : « سكر » آن باشد كه باز خورند و رزق حسن آنچه بخورند ( 6 ) ، آن را بر مشروب ( 7 ) تفسير داد و اين را بر مأكول . عوفى روايت كرد از عبد اللَّه عبّاس كه او گفت : حبشه سركه را « سكر » خوانند . بعضى دگر گفتند : « سكر » نبيذ مسكر ( 8 ) باشد از نقيع ( 9 ) خرما و ميويز ( 10 ) چون [ 96 - پ ] سخت شود و عصير مطبوخ . و اين قول ضحّاك و شعبى است ( 11 ) به روايت مجالد و قول نخعى و ابو روق است . والبى گفت از عبد اللَّه عبّاس كه : « سكر » نبيذ التّمر باشد . و گفت : رسول - صلَّى الله عليه و على آله - گفته است : خمر آن بود كه از انگور گيرند و سكر از خرما و نقيع ( 12 ) از انگبين و مرز ( 13 ) از گاورس ( 14 ) . ابو عبيده

--> ( 1 ) . همهء نسخه بدلها بجز قم : مويز . ( 2 ) . همهء نسخه بدلها : خداى ، آز تعالى . ( 3 ) . قم : بودى . ( 4 ) . همهء نسخه بدلها : است . ( 5 ) . اساس : ندارد ، از قم ، افزوده شد . ( 6 ) . آط ، آج ، لب : نخورند . ( 7 ) . آط : مشرب . ( 8 ) . آج ، لب : سكر . ( 9 ) . آج ، لب : نفع . ( 11 - 10 ) . قم : ضحّاك است و شعبى . ( 12 ) . همهء نسخه بدلها : بتع . ( 13 ) . قم ، آط : مزر ، كه بر متن راجح مىنمايد . ( 14 ) . همهء نسخه بدلها و غبيرا از گندم . و من كه رسولام ، نهى مىكنيم شمارا از هر چه مستى كند .